ಮರೆತು ಹೋದ ದೀಪ: ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಿಳಾ ಶಿಕ್ಷಕಿ ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್

 

– ಶಿಕ್ಷಣವೇ ಮುಕ್ತಿ ಎಂಬ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಕಥೆ             ಇಂದಿನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಶಿಕ್ಷಣ, ಸಮಾನತೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ಹೋರಾಟದ ಬೇರುಗಳು ಎಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯೂರಿವೆ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರೆ, ಇತಿಹಾಸದ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮರೆತಿಹೋದ ಮುಖಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಆ ಪೈಕಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಹೆಸರು ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ (1831–1900ರ ದಶಕ) — ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಿಳಾ ಶಿಕ್ಷಕಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಸಮಾನತೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಆಯುಧವನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಂಡ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಮಹಿಳೆ.

ಶಿಕ್ಷಣವೇ ಅಪರಾಧವಾಗಿದ್ದ ಕಾಲ

        19ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ದಲಿತರು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯದ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಎಂದರೆ ಪಾಪವೆನ್ನುವ ಸಮಾಜವಿತ್ತು. ಹೆಣ್ಣು ಓದಿದರೆ ಮನೆ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ, ಜಾತಿ ಕೆಡುತ್ತದೆ, ಧರ್ಮ ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅಂಧನಂಬಿಕೆಗಳು ಆಳವಾಗಿ ಬೇರೂರಿದ್ದ ಕಾಲ ಅದು. ಇಂತಹ ಕತ್ತಲೆಯ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ದೀಪದಂತೆ ಬೆಳಗಿದವರು ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್.

ಉಸ್ಮಾನ್ ಶೇಖ್ ಮತ್ತು ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ – ಕ್ರಾಂತಿಯ ಮನೆಯೊಂದು

        ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ ಅವರಿಗೆ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡಿದವರು ಅವರ ಸಹೋದರ ಉಸ್ಮಾನ್ ಶೇಖ್. ಸಮಾಜದ ವಿರೋಧದ ನಡುವೆಯೂ, ಫಾತಿಮಾ ಅವರು ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಮಿಷನರಿ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದು, ಶಿಕ್ಷಣದ ಪಥವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡರು.

       ಜ್ಯೋತಿಬಾ ಫುಲೆ ಮತ್ತು ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆ ಅವರು ಕೆಳಜಾತಿ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡಿದ ಕಾರಣ             

        ಸಮಾಜದಿಂದ ಬಹಿಷ್ಕೃತರಾದಾಗ, ಮನೆ ಬಿಡಬೇಕಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಎದುರಾಯಿತು. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಫಾತಿಮಾ ಮತ್ತು ಉಸ್ಮಾನ್ ಶೇಖ್ ತಮ್ಮ ಮನೆ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯುವ ಮೂಲಕ ಇತಿಹಾಸವನ್ನೇ ತಿರುಗಿಸಿದರು. ಆ ಮನೆಯೇ ಶಾಲೆಯಾಯಿತು. ಅದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಸಂಸ್ಥೆ — “ಇಂಡಿಜಿನಸ್ ಲೈಬ್ರರಿ”.

ಬೀದಿಯಿಂದ ಶಾಲೆಗೆ – ಒಂದು ಮೌನ ಕ್ರಾಂತಿ

        ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ ಕೇವಲ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಠ ಹೇಳಿದ ಶಿಕ್ಷಕಿ ಅಲ್ಲ. ಅವರು ಬೀದಿ ಬೀದಿಯಾಗಿ, ಮನೆ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ, ಪೋಷಕರನ್ನು ಮನವೊಲಿಸಿ, ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳನ್ನು ಶಾಲೆಗೆ ಕಳುಹಿಸುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದರು. ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ, ಪರ್ದಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಜಾತಿ-ಧರ್ಮದ ಗೋಡೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಅವರು ಶಾಂತವಾಗಿ ಆದರೆ ದೃಢವಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದರು.

       ದಲಿತ, ಮುಸ್ಲಿಂ ಮತ್ತು ಬಡ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವುದು ಧರ್ಮ ವಿರೋಧವಲ್ಲ, ಮಾನವತೆಯ ಕರ್ತವ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಮೂಲಕ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದರು.

       ಸತ್ಯಶೋಧಕ ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಸಮಾನತೆಯ ಕನಸು ಜ್ಯೋತಿಬಾ ಫುಲೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಸತ್ಯಶೋಧಕ ಸಮಾಜದ ಸದಸ್ಯೆಯಾಗಿ, ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ ಸಮಾನತೆ, ವೈಚಾರಿಕತೆ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಗೌರವದ ಪರ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿದರು. ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೂಲಕ ಶೋಷಿತ ಸಮುದಾಯಗಳು ತಮ್ಮ ಬದುಕನ್ನು ಬದಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಎಂಬ ದೃಢ ನಂಬಿಕೆಯೇ ಅವರ ಶಕ್ತಿ.

ಮರೆಮಾಡಲಾದ ಇತಿಹಾಸ, ಮರಳಿ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂದ ಸತ್ಯ

        ದುರದೃಷ್ಟವಶಾತ್, ಇಂತಹ ಮಹಾನ್ ಮಹಿಳೆಯ ಕೊಡುಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಇತಿಹಾಸದ ಅಂಚಿಗೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಕೆಲವರು ಅವರ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು. ಆದರೆ ನಸ್ರೀನ್ ಸಯ್ಯಿದ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಸಂಶೋಧಕರು, ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಜನಪದ ನೆನಪುಗಳ ಮೂಲಕ ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ ಅವರ ಪಾತ್ರವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಗೂಗಲ್ ಡೂಡಲ್ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಪೀಳಿಗೆಯ ಜಾಗೃತಿ

         ಜನವರಿ 9, 2022ರಂದು ಗೂಗಲ್ ಡೂಡಲ್ ಮೂಲಕ ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ ಅವರನ್ನು ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಗೌರವಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಕೇವಲ ಗೌರವವಲ್ಲ, ಮರೆತಿಹೋದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಸ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದ ಕ್ಷಣವೂ ಹೌದು.

ಇಂದಿನ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ ಯಾಕೆ ಅಗತ್ಯ?

         ಇಂದಿಗೂ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅಸಮಾನತೆ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಜಾತಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುವ ತಾರತಮ್ಯ, ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗುವ ಅಡೆತಡೆಗಳು ನಮ್ಮ ಮುಂದಿವೆ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ ಅವರ ಜೀವನ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದೆ:

“ಶಿಕ್ಷಣ ಎಲ್ಲರ ಹಕ್ಕು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ನಾವು ನಿಜವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆಯೇ?”

ಕೊನೆಯದಾಗಿ

      ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ ಅವರನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕೇವಲ ಇತಿಹಾಸದ ಕರ್ತವ್ಯವಲ್ಲ. ಅದು ಇಂದಿನ ಅನ್ಯಾಯಗಳ ವಿರುದ್ಧ ನಿಲ್ಲುವ ನೈತಿಕ ಶಕ್ತಿ. ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ, ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳಿಗೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚರ್ಚೆಗಳಿಗೆ ಅವರ ಹೆಸರು ಸೇರಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯ ಇಂದು ಅತ್ಯಂತ ತುರ್ತು.

       ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆ, ಜ್ಯೋತಿಬಾ ಫುಲೆ ಅವರ ಜೊತೆಗೆ ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ ಅವರ ಹೆಸರೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಮಾತ್ರ, ನಮ್ಮ ಸಮಾಜ ನಿಜವಾದ ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಟ್ಟಂತಾಗುತ್ತದೆ.

- ನವೀನ್ ಕುಮಾರ್ ಎನ್ ವಿ (ನವೀನ್ ಕುಮಾರ್ ಎನ್ ವಿ) ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ಸಂಪಾದಕ , ಚಂದ್ರೋದಯ ಪತ್ರಿಕೆ