ಭೀಮಾ ಕೋರೆಗಾಂವ್ ಯುದ್ಧ: ಒಂದು ಸೇನಾ ಸಂಘರ್ಷವಲ್ಲ, ಮಾನವ ಗೌರವ(Respect)ಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆದ ಹೋರಾಟ

 "ಮರೆಮಾಚಲ್ಪಟ್ಟ ದಲಿತ ಪ್ರತಿರೋಧದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅಧ್ಯಾಯ"

"ವಿಶೇಷ ಅಂಕಣ - ನವೀನ್ ತಲಾರಿ"

       ಭೀಮಾ ಕೋರೆಗಾಂವ್, ಜನವರಿ 1: ಪುಣೆಯ ಸಮೀಪ ಭೀಮಾ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಗ್ರಾಮ—ಭೀಮಾ ಕೋರೆಗಾಂವ್. ಇಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ವಿಜಯಸ್ತಂಭ ಕೇವಲ ಕಲ್ಲಿನ ಸ್ಮಾರಕವಲ್ಲ; ಅದು ಭಾರತದ ದಲಿತ ಇತಿಹಾಸದ ಘನವಾದ ಪ್ರತಿರೋಧ, ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಗೌರವದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.

         ಜನವರಿ 1, 1818ರಂದು ನಡೆದ ಭೀಮಾ ಕೋರೆಗಾಂವ್ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಇತಿಹಾಸ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎರಡನೇ ಆಂಗ್ಲ–ಪೇಶ್ವೆಗಳ ಯುದ್ಧದ ಭಾಗವೆಂದು ಮಾತ್ರ ದಾಖಲಿಸಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ಯುದ್ಧದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಾಗೂ ಮಾನವೀಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮರೆಮಾಚಲಾಗಿದೆ. ಈ ಯುದ್ಧವು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಅದು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ದಮನಕ್ಕೊಳಗಾದ ಮಹಾರ್ ಸಮುದಾಯದ ಸ್ವಾಭಿಮಾನಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆದ ಹೋರಾಟವಾಗಿತ್ತು.

ಪೇಶ್ವಾ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ದಮನ

18ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಪೇಶ್ವಾ ಆಡಳಿತವು ರಾಜಕೀಯದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಿಡಿತ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರಾಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರನ್ನು ಮಾನವರೆಂದು ಕೂಡ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರು:

"ಬೆನ್ನಿಗೆ ಜಾಡು ಒರೆಸಲು ಪೊರಕೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಿತ್ತು"

"ಕುತ್ತಿಗೆಗೆ ಉಗುಳು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಮಡಕೆ

ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಿತ್ತು"

"ಆಯುಧ ಹಿಡಿಯುವುದು ಅಪರಾಧವಾಗಿತ್ತು"

"ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಷೇಧವಾಗಿತ್ತು"

"ನಿಯಮ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದರೆ ಕೊಲೆಗೂ ಒಳಗಾಗುತ್ತಿದ್ದರು"

      ಈ ಕ್ರೂರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಮಹಾರ್ ಸಮುದಾಯದೊಳಗೆ ಆಕ್ರೋಶ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ಬೆಳೆದಿತ್ತು.

1818ರ ಜನವರಿ 1: ಇತಿಹಾಸ ನಿರ್ಮಿತ ದಿನ

       1818ರ ಜನವರಿ 1ರಂದು ಬಾಂಬೆ ನೆಟಿವ್ ಲೈಟ್ ಇನ್ಫ್ಯಾಂಟ್ರಿಯ ಸುಮಾರು 800 ಸೈನಿಕರು—ಅದರಲ್ಲೂ ಸುಮಾರು 500 ಮಹಾರ್ ಸೈನಿಕರು—ಪೇಶ್ವಾ ಬಾಜಿರಾವ್ ದ್ವಿತೀಯನ ಸೇನೆಯ ಎದುರು ನಿಂತರು. ಪೇಶ್ವಾ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 20,000 ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳು ಮತ್ತು 8,000 ಕಾಲಾಳು ಸೈನಿಕರಿದ್ದರು.

ಶಿರೂರುನಿಂದ 27 ಮೈಲುಗಳ ದೂರವನ್ನು ಆಹಾರ ಮತ್ತು ನೀರಿಲ್ಲದೆ ನಡೆದು ಬಂದ ಮಹಾರ್ ಸೈನಿಕರು 12 ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ಅಸಾಧಾರಣ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಯುದ್ಧ ನಡೆಸಿದರು. ಸಂಖ್ಯಾಬಲದಲ್ಲಿ ಅಪಾರವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೂ, ಶಿಸ್ತು, ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಹೋರಾಟ ಮನೋಭಾವದಿಂದ ಪೇಶ್ವಾ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲು ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು.

       ಈ ಯುದ್ಧವು ಪೇಶ್ವಾ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ಮಹತ್ವದ ತಿರುವಾಗಿದ್ದು, ಬಾಜಿರಾವ್ ದ್ವಿತೀಯನ ಪದತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.

"ವಿಜಯಸ್ತಂಭ ಮತ್ತು ಮಾನ್ಯತೆ"

         ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತವು ಮಹಾರ್ ಸೈನಿಕರ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಮೆಚ್ಚಿತು. ಸೇನಾ ವರದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ “ಅದಮ್ಯ ಧೈರ್ಯ”, “ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ಸಾಹಸ” ಮತ್ತು “ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ತೋರಿದ ಸ್ಥೈರ್ಯ”ವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಯಿತು.

        1851ರಲ್ಲಿ ಭೀಮಾ ಕೋರೆಗಾಂವ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಜಯಸ್ತಂಭವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹುತಾತ್ಮರಾದ 22 ಮಹಾರ್ ಸೈನಿಕರ ಹೆಸರನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಲಾಯಿತು. ದಲಿತ ಸೈನಿಕರ ಹೆಸರನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿರುವ ಅಪರೂಪದ ಸ್ಮಾರಕ ಇದು.

"ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಮತ್ತು ಭೀಮಾ ಕೋರೆಗಾಂವ್"

         ಭಾರತ ಸಂವಿಧಾನದ ಶಿಲ್ಪಿ ಡಾ. ಬಾಬಾಸಾಹೇಬ್ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರಿಗೆ ಭೀಮಾ ಕೋರೆಗಾಂವ್ ಒಂದು ಪ್ರೇರಣಾಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಜನವರಿ 1ರಂದು ಇಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ಹುತಾತ್ಮರಿಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

         1927ರ ಜನವರಿ 1ರಂದು ಡಾ. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಇಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಸಮಾವೇಶವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿ, ಮಹಾರ್ ಸೈನಿಕರ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚರ್ಚೆಗೆ ತಂದರು. ಈ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಅವರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಿಜಯವಲ್ಲ, ಮನುಸ್ಮೃತಿ ಆಧಾರಿತ ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆದ ದಲಿತ ಪ್ರತಿರೋಧವೆಂದು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದರು.

"ಇಂದಿನ ಪ್ರಸ್ತುತತೆ"

          ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರು ಭೀಮಾ ಕೋರೆಗಾಂವ್‌ಗೆ ಬಂದು ವಿಜಯಸ್ತಂಭಕ್ಕೆ ನಮನ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ದಲಿತರಿಗಾಗಿ ಕೇವಲ ಸ್ಮಾರಕವಲ್ಲ—ಅದು ಆತ್ಮಗೌರವದ ಸಂಕೇತ.

        1981ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಈ ಯುದ್ಧದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ "ಅಂಚೆ ಚೀಟಿ"ಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ್ದು, ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಅಧಿಕೃತ ಮಾನ್ಯತೆ ನೀಡಿತು.

ಸ್ನೇಹಿತರೇ...

           ಭೀಮಾ ಕೋರೆಗಾಂವ್ ಯುದ್ಧವು ನಮಗೆ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಸ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ರಾಜರು, ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ—ಅಂಚಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಜನರ ಹೋರಾಟವೂ ಇತಿಹಾಸದ ಭಾಗವಾಗಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಯುದ್ಧ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಹೊಸ ವರ್ಷದ ಸಂಭ್ರಮದ ಮಧ್ಯೆ, ಭೀಮಾ ಕೋರೆಗಾಂವ್‌ನ ವಿಜಯಸ್ತಂಭ ನಿಂತು ಕೇಳುತ್ತದೆ — ಮಾನವ ಗೌರವಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆದ ಹೋರಾಟವನ್ನು ನಾವು ಎಷ್ಟು ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ?

- ನವೀನ್ ತಲಾರಿ